Grzybica paznokci: jak ją rozpoznać i czym naprawdę się leczy

Po czym poznać grzybicę paznokcia

NHS wymienia: paznokieć kruchy, przebarwiony i grubszy niż zwykle. Zmiana zwykle zaczyna się od brzegu płytki i rozprzestrzenia na całą, która może przybrać barwę białą lub żółtą. Płytka staje się krucha i rozsypliwa, a w ciężkich przypadkach odchodzi od łożyska, z obrzękniętą i bolesną skórą wokół. Częściej dotyczy paznokci stóp niż rąk.

Za większość zakażeń odpowiadają dermatofity — ponad 75 % przypadków, najczęściej Trichophyton rubrum; około 10 % to pleśnie (Aspergillus, Scopulariopsis, Fusarium), rzadziej drożdżaki z rodzaju Candida (DermNet NZ). To nie jest akademicka ciekawostka: od gatunku zależy, który preparat zadziała.

Jeśli zmiana zaczęła się od wolnego brzegu paznokcia stopy i powoli idzie w stronę nasady, obraz jest typowy. Jeśli zaczęła się przy samej nasadzie albo dotyczy jednego paznokcia ręki po zabiegu kosmetycznym, to już powód, by nie zgadywać.

Pięć rzeczy, które wyglądają jak grzybica

DermNet NZ wymienia obok grzybicy między innymi: łuszczycę paznokci, liszaj płaski, zakażenie bakteryjne (Pseudomonas aeruginosa — charakterystyczny zielonkawy odcień), onycholizę pourazową (odwarstwienie po urazie, też po ciasnym bucie), brodawkę pod paznokciem i zapalenie wałów paznokciowych. Oddzielnie — i to jest powód, dla którego warto potwierdzić rozpoznanie — rak kolczystokomórkowy i czerniak podpaznokciowy, które też mogą dawać przebarwioną, zniekształconą płytkę.

Łuszczyca i grzybica mogą przy tym występować razem; polski przegląd badań na ten temat opublikowała Medycyna Praktyczna. W odróżnianiu grzybicy od zmian pourazowych i od przebarwień pomaga dermatoskopia — badanie, które lekarz wykonuje na miejscu, bez pobierania materiału.

Jeden ciemniejący paznokieć — zwłaszcza z ciemną smugą biegnącą wzdłuż płytki — jest powodem do wizyty, a nie do kuracji przeciwgrzybiczej na własną rękę.

Badanie mykologiczne: dlaczego przed leczeniem, a nie po

DermNet formułuje to jednoznacznie: próbkę należy pobrać przed rozpoczęciem jakiegokolwiek leczenia. Powód jest praktyczny — preparat przeciwgrzybiczy zmienia wynik, więc po kilku tygodniach samodzielnej kuracji badanie traci wartość i trzeba czekać, aż lek się „wymyje”.

Metody różnią się czasem i czułością: mikroskopia z KOH daje wynik szybko, ale jest mało czuła i mało swoista; posiew jest standardem identyfikacji gatunku, ale na wynik czeka się tygodniami; PCR jest bardzo czuły i swoisty, lecz droższy; badanie histopatologiczne również jest czułe. NHS dodaje, że przed włączeniem tabletek lekarz może zlecić badanie próbki paznokcia, a także badania krwi oceniające pracę wątroby.

Kolejność, która oszczędza miesiące, jest prosta: najpierw pokaż paznokieć lekarzowi i oddaj próbkę, dopiero potem zaczynaj leczenie. Przy jednym zajętym paznokciu i typowym obrazie wielu zaczyna od preparatu z apteki — wtedy warto wiedzieć, że ewentualne późniejsze badanie będzie wymagało przerwy.

Ile to trwa: liczby, które warto znać przed startem

Miejscowo — preparat przeciwgrzybiczy nakładany na płytkę, w zależności od rodzaju codziennie albo raz w tygodniu, przez 6 do 12 miesięcy; pierwszej poprawy można oczekiwać po kilku miesiącach. Taki preparat wydaje farmaceuta bez recepty; wśród substancji stosowanych w lakierach i roztworach do paznokci wymieniane są amorolfina 5 %, cyklopiroks 8 %, efinakonazol 10 % i tawaborol 5 %. Preparaty te mogą nie być odpowiednie dla osób poniżej 18 lat oraz w ciąży i podczas karmienia.

Doustnie — tabletki przeciwgrzybicze na receptę, gdy leczenie miejscowe nie poskutkowało: do 6 miesięcy, przy paznokciach stóp zwykle kuracja wydłużona. Działania niepożądane obejmują bóle głowy, świąd i wysypkę, ból brzucha, nudności i rozwolnienie; nie są odpowiednie m.in. przy chorobach wątroby i nerek. Mocno zajęty paznokieć bywa usuwany w znieczuleniu miejscowym.

Wyleczenie rozpoznaje się po jednym znaku: zdrowy paznokieć odrastający od nasady. Paznokcie rąk leczą się szybciej niż paznokcie stóp. Nawroty dotyczą około 20–25 % leczonych, a sprzyjają im słabe krążenie, wiek, cukrzyca, osłabiona odporność, zakażenie mieszane i przerwana kuracja. Dostępność i ceny polskich preparatów można porównać w serwisie Gdzie po lek.

Sukces zależy tu przede wszystkim od wytrwałości. Jeśli preparat trzeba nakładać codziennie przez rok, wybierz taki, który da się stosować realnie — i zrób sobie przypomnienie w telefonie, bo to ono decyduje o wyniku, a nie cena opakowania.

Kosmetyk a lek: gdzie dokładnie leży granica

W sprzedaży obok preparatów aptecznych stoją kosmetyczne odżywki i lakiery do paznokci, nieraz opisywane hasłami o „właściwościach przeciwdrobnoustrojowych”. Różnica nie jest marketingowa, tylko prawna: kosmetyk podlega rozporządzeniu (WE) nr 1223/2009 i służy pielęgnacji — nie wolno przedstawiać go jako środka leczącego grzybicę. Leczeniem zajmują się produkty lecznicze, a w części wskazań także wyroby medyczne, które mają własne przepisy i własne oznakowanie.

Jak to wygląda na konkretnym składniku: climbazol, częsty w preparatach do stóp, ma w przepisach kosmetycznych dwa osobne wpisy. W załączniku dotyczącym konserwantów dopuszczono go w produktach do pielęgnacji stóp w stężeniu do 0,2 %, a użycie o działaniu przeciwłupieżowym — wyłącznie w spłukiwanym szamponie, do 2 %. Innymi słowy: w kosmetyku do stóp climbazol jest konserwantem, a nie substancją czynną. Funkcje i ograniczenia poszczególnych składników wyszukasz w unijnej bazie CosIng — pamiętaj tylko, że baza ma charakter informacyjny, a wiążące są same załączniki do rozporządzenia.

Podział pracy jest prosty. Preparat przeciwgrzybiczy z apteki zajmuje się zakażeniem, a kosmetyczna odżywka — wyglądem i kondycją płytki po miesiącach leczenia, kiedy paznokieć jest kruchy i matowy. Jedna taka odżywka stoi na karcie w ramce obok.

Co zrobić, żeby nie wróciła

Profilaktyka wymieniana przez NHS jest nudna i dlatego skuteczna: stopy czyste i suche, paznokcie krótko obcięte, grzybica stóp leczona od razu, zanim przejdzie na paznokcie. Do tego: przewiewne obuwie i zmiana skarpet codziennie, własne narzędzia do paznokci, klapki na basenie i w szatni, suszenie przestrzeni między palcami po kąpieli.

Do lekarza — poza samym rozpoznaniem — warto pójść, jeśli zakażenie jest ciężkie i leczenie nie poskutkowało, jeśli objęło kolejne paznokcie, a także zawsze, gdy chorujesz na cukrzycę (problemy ze stopami mają wtedy poważniejsze następstwa) albo masz osłabioną odporność, na przykład po przeszczepieniu narządu lub w trakcie chemioterapii.

Jeśli po skutecznej kuracji wrócisz do tych samych butów i tej samej szatni bez klapek, rośnie ryzyko, że trafisz do grupy tych 20–25 % nawrotów. Obuwie używane w czasie zakażenia warto odkazić albo wymienić.